Oliebollen i inne świąteczne przysmaki holenderskie – sezonowy przewodnik

Holenderski sezon świąteczny zaczyna się w połowie listopada od przysmaków na Sinterklaas, a kończy w sylwestra klasycznymi oliebollen. Pomiędzy nimi jest Boże Narodzenie z kerststol, banketstaaf i gourmetten. Oliebollen to smażone kulki z ciasta drożdżowego, najczęściej z rodzynkami i cukrem pudrem, które Holendrzy jedzą głównie na przełomie roku. Poniżej opisuję, co kupić i kiedy.

Przewodnik jest uporządkowany według kalendarza: od Sinterklaasa, przez Boże Narodzenie, po sylwestra i 1 stycznia.

Co Holendrzy jedzą w grudniu i kiedy?

Holenderskie świętowanie dzieli się na trzy etapy: Sinterklaas do 5 grudnia, Boże Narodzenie 25 i 26 grudnia oraz sylwester z Nowym Rokiem. Każdy etap ma własne słodycze i dania, a część produktów pojawia się w sklepach tylko na kilka tygodni. Poniższa tabela pokazuje najważniejsze z nich.

Tabela. Holenderskie przysmaki według okresu świątecznego.

Czym są oliebollen?

Oliebollen to dosłownie „kule z oleju”, czyli małe kulki z ciasta smażone w tłuszczu. Najczęściej są obsypane cukrem pudrem. Spotkasz je w kilku wersjach: zwykłej, z rodzynkami lub porzeczkami, z kawałkami jabłka albo z cynamonem.

W Polsce najbliższym odpowiednikiem są racuchy albo pączki bez nadzienia. Oliebollen są jednak cięższe i bardziej wilgotne w środku, a ich ciasto jest drożdżowe. Jedzone na ciepło, najlepiej smakują zaraz po usmażeniu.

Podobne smażone kulki znane są w innych krajach. W Niderlandach nazywa się je też smoutballen, we Flandrii smoutebollen, a w Niemczech schmalzkugeln. W Stanach Zjednoczonych funkcjonują jako „Dutch doughnuts”.

Skąd się wzięły oliebollen?

Pochodzenie oliebollen nie jest do końca znane, a historycy podają kilka teorii. Najstarszy zachowany przepis pochodzi z książki kucharskiej „De verstandige kock” z 1667 roku. Wczesne wersje były płaskie i zawierały rodzynki, jabłka i migdały. W XVII wieku handel ułatwił dostęp do oliwy i mąki, więc ciasta stały się grubsze i smażono je w większej ilości tłuszczu.

Miłośnicy tego przysmaku wskazują na obraz Alberta Cuypa z około 1652 roku, na którym widać kulki w garnku. Inna teoria łączy je ze średniowiecznym postem między dniem św. Marcina a Bożym Narodzeniem, kiedy sycące jedzenie było mile widziane. Według jeszcze innej wersji biedni dostawali oliebollen w zamian za noworoczne życzenia lub pieśni.

Słownik Van Dale zapisał słowo „oliebol” w 1868 roku. Z dostępnych źródeł wynika, że nie ma jednej pewnej wersji początku tej tradycji, więc traktuj powyższe opowieści jako teorie.

Gdzie kupić oliebollen i jak je wybrać?

Oliebollen kupisz na ulicznych stoiskach zwanych oliebollenkraam oraz w mobilnych budkach, także na dworcach kolejowych. Piekarnie i supermarkety sprzedają je w sezonie świątecznym. Najlepsze są świeże, jeszcze ciepłe, więc stoisko z kolejką jest zwykle dobrym znakiem.

Zwróć uwagę na kilka rzeczy przy zakupie:

• Świeżość – ciepłe, niedawno usmażone kulki są miękkie w środku, a po kilku godzinach twardnieją.
• Wersja – zwykła jest bezpieczna na początek, z rodzynkami to klasyk, z jabłkiem lżejsza i słodsza.
• Cukier puder – sprzedawcy zwykle obsypują oliebollen na życzenie, więc możesz poprosić o mniej albo więcej.
• Ilość – sprzedaje się je na sztuki lub w papierowych torbach, więc ustal, ile potrzebujesz.

Nie podaję cen, bo różnią się między stoiskami i miastami. Zanim kupisz większą ilość na przyjęcie, zapytaj o cenę za sztukę. Jeśli planujesz sylwestra i potrzebujesz większej ilości jedzenia, sprawdź kategorię cateringu i jedzenia na wynos w ogłoszeniach.

Czym są appelbeignets i czym różnią się od oliebollen?

Appelbeignets, zwane też appelflappen, to smażone krążki jabłka w cieście, coś pomiędzy szarlotką a pączkiem. W przeciwieństwie do oliebollen to nie kula z ciasta, tylko plaster jabłka w cieście. Podaje się je obsypane cukrem pudrem, często z cynamonem.

Appelbeignets są zwykle lżejsze od oliebollen i mają wyraźny smak jabłka. Kupisz je na tych samych stoiskach co oliebollen. Dla osób, które nie lubią rodzynek, to dobra alternatywa.

Jakie przysmaki obowiązują na Sinterklaas?

Sinterklaas trwa od połowy listopada do 5 grudnia i w tym czasie sklepy są pełne ciastek korzennych, czekoladowych liter i cukierków. Najczęściej spotkasz te produkty:

• Kruidnoten – małe, chrupiące, korzenne ciasteczka podobne do pierniczków.
• Pepernoten – miękkie, bardziej lepkie ciasteczka z miodem i anyżem. Opisy obu produktów różnią się w zależności od źródła, więc patrz na skład na opakowaniu.
• Speculaas – korzenne ciastka z cynamonem, imbirem i goździkami, często w kształcie wiatraków.
• Chocoladeletter – czekolada w kształcie pierwszej litery imienia obdarowanej osoby.
• Schuimpjes – kolorowe, chrupiące cukierki, nazwane od bezy, choć jej nie przypominają.
• Bischopswijn – ciepłe, korzenne wino, nazwane od biskupa Sinterklaasa.

Więcej o ciastkach korzennych i innych słodyczach znajdziesz w tekście o holenderskich słodyczach, a o ciastkach do kawy w poradniku o stroopwafels.

Co jedzą Holendrzy na Boże Narodzenie?

Na Boże Narodzenie Holendrzy jedzą banketstaaf, kerststol i ciastka, a na obiad często gourmetten. Wigilia, czyli kerstavond, jest zwykle spokojna, a 25 i 26 grudnia to dwa dni świętowania, często z jarmarkami i rodzinnymi obiadami.

• Banketstaaf – wypiek z nadzieniem z pasty migdałowej.
• Kerststol – chleb owocowy nasączony likierem i wypełniony pastą migdałową, jadany często na śniadanie świąteczne.
• Kerstkransjes – cytrusowe ciastka w kształcie wianków, wieszane też na choince.
• Jan Hagel – kruche ciastka z migdałami, cynamonem i kryształkami cukru, podawane do kawy lub lodów.
• Gourmetten – stołowe grillowanie, przy którym każdy smaży mięso i warzywa na własnej patelence. Popularne jest też fondue serowe.

Na stole pojawia się czasem także indyk, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych. Gourmetten to popularny wybór, bo wszyscy jedzą razem przy jednym stole.

Co jedzą Holendrzy w sylwestra i 1 stycznia?

W sylwestra Holendrzy jedzą oliebollen i appelbeignets, często z szampanem, a 1 stycznia erwtensoep, czyli gęstą zupę grochową. Zupa pojawia się po noworocznym kąpaniu w morzu jako rozgrzewająca przekąska. Niektórzy dodają do kawy speculaas-likier.

Jeśli kupujesz większą ilość oliebollen, zamów je z wyprzedzeniem, bo w sezonie przy stoiskach bywają kolejki. Zanim kupisz alkohol na imprezę, sprawdź zasady w tekście o alkoholu i prawie.

Jakie napoje pasują do świątecznych przysmaków?

Na Sinterklaas pije się bischopswijn, na Boże Narodzenie advocaat, a w sylwestra szampana. Advocaat to gęsty, jajeczny napój alkoholowy podobny do eggnogu, podawany osobno albo z lodami i bitą śmietaną. Boerenjongens to napój z Groningen z rodzynków namoczonych w brandy z przyprawami, jedzony łyżką.

Wszystkie te napoje zawierają alkohol, więc nie nadają się dla dzieci i kierowców. Jeśli chcesz coś bezalkoholowego, wybierz gorącą czekoladę albo kawę ze speculaasem.

Jak zaplanować świąteczne zakupy w Holandii?

Wypieki na Sinterklaas kupuj przed 5 grudnia, bo po tej dacie ich sezon się kończy. Oliebollen i appelbeignets są związane z końcem roku, a gourmetten i wypieki bożonarodzeniowe z 25 i 26 grudnia.

Zakupy zrobisz w każdej większej sieci. Przegląd holenderskich sieci sklepów spożywczych pomoże ci wybrać sklep z najszerszym asortymentem, a poradnik o kosztach zakupów spożywczych podpowie, jak oszczędzać. Porównanie świątecznych cen między sklepami zrobisz najlepiej samodzielnie w tygodniu przed świętami.

Co jeszcze jedzą Holendrzy w zimie poza słodyczami?

Zimą Holendrzy jedzą gęste, rozgrzewające dania, a słodycze są tylko częścią świątecznego stołu. Przykładem jest erwtensoep, czyli zupa grochowa, którą podaje się po noworocznym kąpaniu w morzu. Innym jest gourmetten, czyli wspólne smażenie przy stole.

Szerszy obraz codziennego jedzenia znajdziesz w tekście o kuchni holenderskiej. Pomaga on zrozumieć, dlaczego świąteczne stoły wyglądają tak, a nie inaczej, i co jedzą Holendrzy poza sezonem. Dzięki temu łatwiej zaplanujesz zakupy na święta w nowym kraju.

Jeśli spędzasz pierwsze święta w Holandii, możesz połączyć polskie i holenderskie zwyczaje. Wigilijny stół z polskimi potrawami i oliebollen w sylwestra to rozwiązanie, które wybiera wiele rodzin mieszkających za granicą.

Czy świąteczne przysmaki holenderskie są dla każdego?

Nie wszystkie. Oliebollen i appelbeignets zawierają gluten, jajka i mleko, a ciasteczka korzenne mogą zawierać orzechy. Osoby z alergiami powinny czytać skład na etykiecie, a przy stoiskach pytać sprzedawcę o składniki. To są też słodycze o dużej zawartości cukru i tłuszczu, więc osoby z cukrzycą powinny jeść je w małych porcjach.

FAQ

Źródła

• DutchReview, „Oliebollen: the traditional (and delicious) Dutch New Year's snack”: https://dutchreview.com/culture/food/dutch-oliebollen/
• DutchReview, „How to eat like a Dutchie this holiday season”: https://dutchreview.com/culture/food/guide-dutch-festive-food-drinks/
• Holland Times, „Oliebollen and gourmetten: The ultimate guide to celebrating Christmas like a Dutchie”: https://www.hollandtimes.nl/?p=12205