Johan de Witt i inni wielcy holenderscy politycy w historii – kim byli i co po sobie zostawili

Johan de Witt (1625–1672) był przez 19 lat najważniejszym politykiem Republiki Zjednoczonych Prowincji, a zginął zabity przez tłum zwolenników Orańskich. Od 1653 roku pełnił urząd wielkiego pensjonariusza Holandii, czyli faktycznie kierował państwem bez stadhoudera. Po nim w historii kraju wyróżniają się m.in. Thorbecke, Troelstra, Colijn, Drees, Lubbers i Kok. Poniżej opisuję, co zrobili i jak oceniają ich dziś historycy i eksperci.

Tekst ma układ chronologiczny. Zaczyna od De Witta, potem przechodzi do XIX i XX wieku, a na końcu pokazuje rankingi premierów i ich ograniczenia.

Kim był Johan de Witt?

Johan de Witt urodził się 24 września 1625 roku w Dordrechcie i od 1653 do 1672 roku był raadpensionarisem Holandii. Ten urząd nie dawał mu formalnie władzy nad całym krajem, ale w praktyce de Witt był politycznym przywódcą Republiki. Wywodził się z kręgu regentów, czyli kupieckiej elity miejskiej, która rządziła prowincjami.

Jego rządy nazywa się czasem okresem „Prawdziwej Wolności”. Republika była wtedy rządzona bez stadhoudera, czyli namiestnika z rodu Orańskich. De Witt bronił modelu, w którym władza należała do stanów prowincji, a nie do jednego księcia.

Co zrobił Johan de Witt dla Republiki?

De Witt doprowadził do odsunięcia Orańskich od stadhouderatu i prowadził politykę morską oraz sojusze przeciw Francji. W 1654 roku uchwalono Act of Seclusion, który wykluczał księcia Orańskiego ze stadhouderatu. W 1667 roku Wieczysty Edykt zniósł ten urząd w Holandii, zachowując księciu możliwość pełnienia funkcji wojskowych.

W polityce zagranicznej nadzorował zakończenie pierwszej wojny angielsko-holenderskiej (1652–1654). W drugiej wojnie (1664–1667) jego kampanie morskie doprowadziły do pokoju w Bredzie. W 1668 roku wynegocjował Potrójny Sojusz skierowany przeciw Francji.

Dlaczego Johan de Witt został zabity w 1672 roku?

De Witt zginął 20 sierpnia 1672 roku w Hadze, zabity wraz z bratem Cornelisem przez tłum zwolenników Orańskich, po tym jak obwiniono go o klęskę kraju w wojnie. Trzecia wojna angielsko-holenderska i francuska inwazja odsłoniły słabość obrony lądowej Republiki. Winą obciążono rząd, a w szczególności de Witta.

Według dostępnych źródeł 21 czerwca de Witt został ranny w zamachu, 4 sierpnia złożył rezygnację, a w sierpniu tłum zabił go razem z bratem. Zdarzenie to zamknęło okres rządów bez stadhoudera i otworzyło drogę do powrotu Orańskich do władzy.

Historia de Witta pokazuje napięcie, które przez wieki kształtowało holenderską politykę: spór między regentami a Domem Orańskim. Szerzej o tym, jak dziś wygląda system władzy, piszemy w tekście o tym, kto rządzi w Holandii.

Którzy inni politycy odegrali kluczową rolę w historii Holandii?

W XIX i XX wieku najczęściej wymienia się Thorbeckego, Troelstrę, Colijna, Gerbrandy'ego, Dreesa, Den Uyla, Lubbersa i Koka. Poniższa tabela porządkuje ich według czasów i zasług. Lista pochodzi z zestawienia DutchNews i nie jest oficjalnym rankingiem.

Tabela. Wybrani holenderscy politycy XIX i XX wieku.

Dlaczego Thorbecke jest uznawany za twórcę nowoczesnej Holandii?

Johan Rudolph Thorbecke (1798–1872) przygotował konstytucję ogłoszoną w 1848 roku i od 1849 roku jako minister spraw wewnętrznych był faktycznie pierwszym premierem. Konstytucja z 1848 roku wprowadziła odpowiedzialność ministrów przed parlamentem i ograniczyła władzę króla. To od niej zaczyna się nowoczesny ustrój monarchii konstytucyjnej.

Jeśli interesuje cię, kto dziś rządzi krajem i jak działa parlament, ten tekst jest dobrym punktem wyjścia do poradnika o tym, kto rządzi w Holandii. Pozwala zrozumieć, skąd wzięły się dzisiejsze instytucje.

Kim byli Troelstra, Ruijs de Beerenbrouk i Colijn?

Pieter Jelles Troelstra (1860–1930) kierował partią socjaldemokratyczną i pomógł wprowadzić socjalizm do głównego nurtu polityki, a później skłaniał się ku pracy w ramach systemu. Charles Ruijs de Beerenbrouk (1873–1936) był trzykrotnie premierem między 1918 a 1933 rokiem. Chwalono go za radzenie sobie z kryzysami po I wojnie światowej, a za jego rządów uchwalono ustawę o pracy z 1919 roku.

Hendrikus Colijn (1869–1944) był premierem od 1933 do 1939 roku. W czasie wielkiego kryzysu odmówił dewaluacji guldena i utrzymał kraj na standardzie złota. O historii holenderskiej waluty piszemy w tekście o guldenie.

Jaką rolę odegrał Pieter Gerbrandy w czasie II wojny światowej?

Pieter Gerbrandy (1885–1961) kierował rządem na uchodźstwie w czasie II wojny światowej, a jego audycje miały wspierać ruch oporu. Rząd działał poza okupowanym krajem i utrzymywał ciągłość państwa. Polaków może interesować, że wojna łączy też historię obu krajów, o czym piszemy w tekście o polskich śladach w Holandii.

Dlaczego Willem Drees jest tak ceniony?

Willem Drees (1886–1988) był premierem w latach 1948–1958, a w 1947 roku wprowadził emerytury dla osób starszych. Znany był z uczciwości i prostoty. W rankingach premierów wymienia się go regularnie w czołówce, a w sondażu NRC Handelsblad z 2013 roku znalazł się na pierwszym miejscu.

Jeśli interesuje cię współczesny system emerytalny, więcej znajdziesz w poradniku o emeryturze w Holandii, który wyjaśnia, po ilu latach i komu przysługuje świadczenie. System z lat 40. XX wieku jest jego historycznym punktem wyjścia.

Co zapamiętano z rządów Den Uyla, Lubbersa i Koka?

Joop den Uyl rządził od 1973 roku w czasie kryzysu naftowego, Ruud Lubbers w latach 1982–1994 prowadził deregulację i cięcia, a Wim Kok w latach 1994–2002 związał się z modelem polderowym. Den Uyl negocjował też z królową Julianą w sprawie losu księcia Bernharda po aferze Lockheed. Lubbers objął urząd jako najmłodszy premier w historii kraju.

Model polderowy oznacza negocjacje między rządem, związkami zawodowymi i pracodawcami. Jest to cecha holenderskiego stylu rządzenia, którą opisujemy szerzej w tekście o charakterze narodowym Holendrów. Rządy Koka składały się z koalicji nazywanych „fioletowymi”.

Kto jest oceniany najwyżej w rankingach premierów?

W kilku rankingach premierów powtarzają się nazwiska Willem Drees, Ruud Lubbers, Joop den Uyl i Wim Kok. Wyniki zależą od pytanego grona i okresu, więc nie ma jednego rankingu. Poniższa tabela pokazuje najwyższe miejsca w pięciu badaniach.

Tabela. Rankingi premierów Holandii. Kolejność według źródła.

Do rankingów trzeba podchodzić ostrożnie. W sondażu z 2002 roku z 225 posłów odpowiedziało 200, a listę oddało 110, czyli 49%. Wyniki zależą od tego, kto głosował i jak sformułowano pytanie, a metodologia części badań nie jest opisana.

Jak czytać listy „wielkich” polityków?

Lista wielkich polityków zależy od tego, kto ją układa i według jakich kryteriów, więc traktuj ją jako punkt wyjścia, a nie ostateczną ocenę. Zestawienie DutchNews z 2014 roku wybiera osoby, które wpłynęły na kraj, ale nie jest rankingiem naukowym. Rankingi premierów mierzą z kolei opinie posłów, publiczności lub ekspertów w danym roku.

Oceny zmieniają się z czasem. Polityk uznawany dziś za wybitnego mógł być krytykowany za życia, a sprawa de Witta pokazuje to wyraźnie: człowiek, który prowadził kraj przez prawie dwie dekady, został w 1672 roku obwiniony za klęskę i zabity. Dlatego przy każdej postaci warto sprawdzać, jakie decyzje podjęła i w jakich okolicznościach.

Nie ma też jednej definicji „wielkości”. Jedni cenią reformy ustrojowe, jak konstytucja Thorbeckego, inni politykę gospodarczą, jak rządy Lubbersa, a jeszcze inni uczciwość i styl rządzenia, jak w przypadku Dreesa.

Dlaczego warto znać holenderskich polityków, mieszkając w Holandii?

Znajomość historii politycznej pomaga zrozumieć, dlaczego Holandia ma monarchię konstytucyjną, system emerytalny i model polderowy. To tło dla codziennych spraw, od podatków po prawo pracy. Jeśli chcesz zostać w kraju na stałe i zastanawiasz się nad obywatelstwem, zajrzyj do poradnika o obywatelstwie holenderskim, gdzie opisujemy wymagania i procedurę.

Ciekawostką jest też etymologia samej nazwy kraju, o której piszemy w tekście o nazwie Holandia i Niderlandy. Pokazuje, jak w historii zmieniały się granice i określenia.

FAQ

Źródła

• Encyclopedia.com, „Johan de Witt”: https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/johan-de-witt
• DutchNews.nl, „10 politicians who made a difference”, 2014: https://www.dutchnews.nl/2014/01/10_politicians_who_made_a_diff
• Wikipedia (en), „Historical rankings of prime ministers of the Netherlands”: https://en.wikipedia.org/wiki/Historical_rankings_of_prime_ministers_of_the_Netherlands